Tasarımın Arka Bahçesi! Bugünlerde yazmak istediğim şey tam olarak bu. Bir şeyler yazmak için kalemi veya klavyeyi eline alan herkes bilir ki “bir şeyler yazmalıyım” diye bir ilham perisi henüz doğmamıştır. Bunu sürekli yapmak isteyen veya yapmaktan zevk alan insanların ilham perisi daha saçma anlarda ortaya çıkar ve hep farklı biçimlerde görünür. Benim de ilham perim bir zihin haritasıdır. Zihin haritalarıma notlarımı alırken bir başka projenin işinin notunu girdiğim sırada köşeden gözüme ilişen bambaşka bir şey onunla eşleşir ve yazılarıma ilham olur.
Bu yazı da zihin haritalarından fırlayan ilham perimin bana sunduğu yazılardan biri. Bana “Tasarım psikolojisi hakkında bildiğin her şeyi not alıyorsun, diğer yandan da içeriklerini not alıyorsun. Bunu da içeriklerine bir ok çekerek bağla ve hem notlarını hem yapman gerekeni bir arada yap” dedi ve inanın son zamanlarda aklıma yatan en iyi şey oldu 😀 İşte “Tasarımın Arka Bahçesi” serisi böylece doğmuş oldu.
Seri diyorum çünkü tek bir yazıda herhangi bir şeyin psikolojisi hakkında yazıyı yazıp bitirmiş olmak biraz zor. Önemsiz konularda yüzeysel tek bir yazıyla geçiştirilebilir belki ama günlük hayatın yarısından fazlasına hakim olan bu konu için 1,3 veya 5 yazı yeter demek biraz abartı. O yüzden bu yazı serisini kafamda ve yapay zekada biraz organize ettim ve kademelere bölmeye karar verdim. Serinin ilk yazısında da giriş yorumları yapmak daha doğru olur dedim ve geldim. Teknik bilgiler bu yazıda yer almayacak. Ne anlatmaya çalıştığımı daha iyi anladığımız bir yazı olacak diye umuyorum, yazarken kaybolup gitmezsem tabii 😀
Tasarım Neden Vardır? Önemi Nedir?
Tasarım, insanın en temel iletişim unsurlarından biridir aslında. Göz, açık olduğu her milisaniyede yeni bir veriyi beynimize işliyor. Her milisaniye yeni bir verinin işlendiği yerdeki yoğunluk göz önüne alındığında tasarımın önemi daha iyi anlaşılıyor. Çünkü görsel olarak gördüğümüz her şeyde beynin karar verme sürecini hızlandıracak öğeler ararız. Tasarım işte tam da bu noktada devreye girer.
Tasarımın asıl amacı insan davranışını yönetmektir. Bugün bir ürünün ambalajı, bir şirketin logosu ya da bir web sitesinin renk paleti; o markaya güvenip güvenmeyeceğinizi, oradan alışveriş yapıp yapmayacağınızı ve hatta o ürüne gerçekten ihtiyacınız olup olmadığı düşüncenizi bile etkiler.
İnsanların bir web sitesine güvenip güvenmeme kararının %75’i, o sitenin görsel tasarımına dayanıyor. İçerik değil, yazılar değil, ürünler değil — görünüş. Sitenin renkleri, fontlar, görseller, boşluklar. Ve bu karar, farkında olmadan, saniyeler içinde veriliyor. Bir tasarımı beyniniz “okumaz” adeta yargılar. Bu yargılama süreci öylesine hızlıdır ki, siz henüz metnin ilk kelimesini okumadan zihniniz çoktan o markaya güvenip güvenmeyeceğine karar vermiştir.
Psikoloji literatüründe bu acımasız ve hızlı yargılama mekanizmasının çok net bir adı var:
Halo Etkisi
Halo Etkisi, zihnimizin bir şeyin sadece dış görünüşüne bakarak onun genel karakteri, işlevi ve kalitesi hakkında kesin yargılara varmasıdır. “Güzel olan iyidir” şeklindeki bu evrimsel önyargı, iyi tasarlanmış bir ürünün veya web sitesinin daha kaliteli, daha güvenilir ve daha işlevsel algılanmasına neden olur. Göz yormayan, pürüzsüz ve profesyonel bir arayüzle karşılaştığımızda beynimiz otomatik olarak şu fısıltıyı gönderir: “Burası özenle hazırlanmış, demek ki arkasındaki kurum da işini özenle yapıyor.” Kötü tasarımla karşılaştığımızda hissettiğimiz o ani güvensizlik hissi de tam olarak bu biyolojik savunma mekanizmasının eseridir.
İnsan beyni saniyede yaklaşık 11 milyon bit görsel bilgi alır. Bunun yalnızca 40 biti bilinçli farkındalık düzeyine ulaşır. Geri kalan 10 milyon 999 bin 960 bit, siz hiçbir şeyin farkında olmadan işlenir, değerlendirilir ve karar üretilir. Tasarımcılar bu gerçeği çok iyi bilir.
Beynin görsel işleme süreci birkaç aşamada gerçekleşir:
Preattentive processing (ön-dikkat işleme)
Gözleriniz bir sayfaya düşmeden önce bile beyin renk, hareket, kontrast ve boyut gibi temel özellikleri yaklaşık 200 milisaniyede tarar. Kırmızı bir düğme beyaz bir sayfada hemen fark edilir, çünkü beyin renk anomalilerini tehdit olabileceği gerekçesiyle önceliklendirir.
Gestalt algısı
Beyin, gördüğü parçaları bir bütün olarak yorumlar. Birbirine yakın nesneleri gruplayarak algılar (yakınlık ilkesi), benzer görsel özellikleri olan öğeleri aynı kategoriye sokar (benzerlik ilkesi), eksik bir şekli tamamlar (kapanma ilkesi). Bu yüzden Apple’ın logosu ısırılmış olsa da beyin onu tam elma olarak okur. Bu yüzden Nike’ın swoosh’u tek çizgi olsa da hareket hissi verir.
Figür-zemin ayrımı
Beyin, otomatik olarak “neye bakmalıyım” sorusuna cevap üretir. İyi tasarım bu sorunun cevabını önceden biçimlendirir. Kötü tasarım, beyni bu soruyla baş başa bırakır — ve beyin, cevap bulamadığında sahneyi terk eder.
Bu üç psikolojik zeminde başarıya ulaşan her tasarım, doğru tasarım olma niteliği taşır mı? Görecelidir. Her tasarımcı nasıl farklıysa her kitle de farklıdır. Her kitlenin ihtiyaçları ve algıları farklıdır. Burada durum biraz da kitle analizinden geçiyor. Bazı markalar da doğru pazarlama ile doğru tasarımı bir araya getirdiği için kitleleri genel bir yargıda topluyor.
Bazı markalar neden güven verir?
2003 yılında Japonya’da gerçekleştirilen bir araştırma, bir ATM’nin ekran tasarımının kullanılabilirliğini değiştirmesine gerek olmadan sadece görsel olarak güzelleştirilmesinin, kullanıcıların cihazın nasıl kullanılacağını daha kolay öğrenmelerini sağladığını ortaya koydu. Makine aynıydı. Kullanım kılavuzu aynıydı. Yalnızca arayüz daha çekici görünüyordu. Ve bu, kullanıcıların yetkinlik algısını artırdı.
Buna estetik-kullanılabilirlik etkisi denir. Güzel görünen şeyler, daha kullanışlı hissettiriyor. Bu irrasyonel bir yanılgı değil, beynin kısayol kullandığının kanıtıdır: eğer biri bu kadar özen göstermişse, güvenilirdir.
Bir markanın tasarımı güven veriyorsa, bu tesadüf değildir. Şu unsurlar sistematik biçimde güven inşa eder:
- Tutarlılık: Logo, renk paleti, font ve fotoğraf dili her temas noktasında aynı. Beyin tekrarlayan kalıpları tanır ve tanıdık olanı güvenli sayar.
- Boşluk kullanımı: Aşırı dolu tasarımlar kaygı yaratır, çünkü beyin “nereye bakmalıyım?” sorusuyla boğuşur. Yeterli boşluk, “burada bir hiyerarşi var ve seni yönlendiriyorum” mesajı verir.
- Renk uyumu: Dağınık, tutarsız bir renk paleti güvensizlik sinyali üretir. Kurumsal markalar bu yüzden genellikle iki veya üç renkle sınırlı kalır.
- Tipografi kalitesi: Piksellerin oturmadığı, hizasız ya da amatörce seçilmiş fontlar, küçük bir alarm çalar: Burada dikkat eksikliği var. Veya aynı yazı tipi ve boyuyla tüm tasarımı doldurduğunuz zaman vurgu yapmak imkansızdır okunabilirliği bozarsınız.
Bazı sitelerde saatlerce vakit geçirirken bazılarından neden kaçarız?
Cevap tek bir kavramda saklıdır: bilişsel akıcılık (cognitive fluency).
Bir tasarım, beyninizin onu anlamak için çok fazla çalışmasını gerektiriyorsa, bu yük somut bir his olarak kendini gösterir. Rahatsızlık, sıkıntı, “dur bir dakika” hissi. Ve çoğu zaman bu hissin kaynağını tasarıma bağlamazsınız; kendinizi suçlarsınız ya da “bu site işe yaramaz” dersiniz.
Öte yandan bazı siteler vardır: girdinizde akış başlar. Butonlar tam nereye basmanız gerektiğinde önünüze çıkar. Başlıklar tam da gözünüzün geçtiği yerde durur. Renkler sizi rahatlatır. Scroll edersiniz, scroll edersiniz. Saatler geçer.
Bu, Mihaly Csikszentmihalyi’nin akış teorisinin tasarıma uygulanmış halidir. Akış durumu yaratmak için tasarım iki dengeyi tutturmak zorundadır: çok kolay olmamalı (sıkıcı olur), çok zor olmamalı (bunaltıcı olur). Tam ortada, zihin çalışır ama yorulmaz; dikkat dağılmadan ilerler.
Instagram’ın sonsuz scroll özelliği bu denklemi kasıtlı olarak kullanır. Yeni içerik her zaman bir parmak kaydırma uzağındadır. Bitişi yoktur. Beyin “bir tane daha” moduna girer ve çıkamaz.
Renkler psikolojimize ne fısıldar?
Bunu net olarak oturtmak biraz zor. Temel renkler ve spesifik renkler hakkında biraz detaylı bahsetmek lazım şimdi 8-10 renk hakkında bilgi vereyim daha sonra bunun hakkında da detaylı bir blog yazarım.
Kırmızı: Aciliyeti ve iştahı tetikler, önemi vurgular. Bazı kullanımlarda kalp atışını hafif hızlandırabilir. Hızlı tepki sağlar. Dikkat çekmek ve harekete geçirmek için KFC, Coca-Cola, Netflix gibi markalar tercih etmiştir. Tasarımlarda da sıklıkla şimdi al butonları, stok tükeniyor bilgilendirmeleri, hata ve uyarı mesajları gibi harekete geçirme odaklı unsurlarda sık kullanılır.
Turuncu: Hareket, sıcaklık, erişilebilirlik gibi hissiyatlar verir. Kırmızının daha sakin bir versiyonudur. E-ticarette aktif olarak kullanılır çünkü enerjik bir renktir. Sepete ekle gibi butonlarda sıklıkla kullanılır.
Sarı: İyimserlik ve dikkat unsurudur ama dozajı çok önemlidir çünkü ince bir çizgiyi geçince tasarımı kullanılmaz hale getirebilir. Hem mutluluk verebilir hem de tedirginlik. Kullanmak isteyeceğiniz yeri iyi belirlemeniz gerek. Tasarımlarda ana renk olarak tercih edilmez, daha çok fosforlu bir kalem mantığıyla vurgulayıcı bir renk olarak kullanılır.
Yeşil: Huzur, güven, sağlık, denge, onay ve çok daha fazlasını temsil edebilen çok fonksiyonlu bir renktir. Doğanın merkez rengi olduğu için insanda en çok güven hissini tetikler. Ayrıca doğa unsurlarını barındırdığı için büyüme, tazelik gibi süreç içerikli mesajları da barındırır. Tasarımlarda en çok başarı ve onay kutuları gibi yerlerde tercih edilir ama ana renk olarak da sıklıkla tercih edilir.
Mavi: Mantık, derinlik, otorite, prestij ve güven gibi bu renk de haddinden fazlasını temsil eden işlevsel bir renktir. Teknoloji, şeffaflık, büyüme, güven, sadakat, istikrar, uzmanlık ve temizlik yansıtabilirsiniz bu renkle. Nerede kullanıp doğru yerleştirirseniz öyle hizmet eder bu renk. Facebook, PayPal, Visa gibi markalar bu yüzden bu rengi tercih etmiştir. Sosyal ve uyumlu bir renktir.
Mor: İhtişam, güzellik, gizemlilik, asalet, zenginlik ve farklılık gibi özel hissiyatların temsilcisidir. Premium tasarımlarda siyah veya beyaz bir baz rengin üzerinde sıklıkla kullanılır. Beyazın üzerinde güzelliği yansıtırken siyahın üzerinde ihtişam ve prestij yansıtır. Tarih boyunca birçok zengin krallığın rengi olması tesadüf değil.
Siyah: Güç, otorite, şık, premium, zamansızlık ve gizem algısını sürdürür. Her rengi destekleyebilir ve pekiştirebilir. Fizikten de bildiğimiz gibi siyah tüm ışığı soğurur. Yani “her şeyi içine alan” bir renk olmasının insanda bütünleştirici bir algı bıraktığını düşünebilirsiniz bu yüzden. Markaların bu rengi tercih etme sebebi dikkat dağıtıcı unsur barındırmamasıdır. Hiçbir duygusallık barındırmaz. Vurgulamak için ne renk tercih ederseniz edin o renk ile vermek istediğiniz hissiyatı yansıtır.
Titanyum Grisi: Gri renk, nötr ve tarafsızlığı simgelese de ton titanyum grisi olduğunda durum değişir. Artık keskinlik, dayanıklılık, ağır sanayi, premium hissiyat, rasyonel kalite ve mühendisliği iletir beynimize. Özellikle spesifik bir renk ile birleştiğinde üst düzey profesyonelliğin zihindeki mutlak karşılığıdır.
Titanyum grisi spesifik bir örnekti. Herhangi bir madenin veya başka bir şeyin rengini gördüğünüzde hissettiğiniz şeyi ayırt edebildiğinizde tasarımda hangi öğeleri nasıl kullanmanız gerektiğini az çok oturtabiliyorsunuz.
Yazının ne kadar uzadığını fark ettim şimdi. Anlatacak çok şey var aslında daha. Çok teorem, çok manipülasyon, çok tasarım unsuru, çok çok çok… Bu yazı serisi çok eğlenceli olacak. Bu serideki her bir yazıyı okuduktan sonra günlük hayatta dikkat etmediğiniz bazı detayları görmeye başlayacaksınız. Çoğu mesajı almaya başlayacaksınız. Algılarınızı yönlendirmeyi öğreneceksiniz.
Tasarım psikolojisi, temelinde neyin güzel göründüğünü anlatmıyor, beyninizin nasıl karar verdiğini ve bu kararların nasıl şekillendiğini ele alıyor. Farkında olmak, sizi bu etkilerden bağışık kılmaz. Ama size bir şey kazandırır: bilinçli bir bakış açısı. Ve bu, hem bir tüketici olarak hem de bir tasarımcı, pazarlamacı ya da içerik üreticisi olarak inanılmaz derecede değerlidir.
Serinin ikinci yazısında başka bir yönden tasarım unsurlarını ele alacağız. Bir sonraki yazıya kadar keyifle kalın dostlarım!
