Aynı Sergide İki Sanatçı: Monet ve Cézanne’a Yeni Bir Bakış

Saçma görünebilir ama bu yazı bir telefon kılıfından esinlenerek yazılmıştır… Sadece estetik bulduğum için aldığım, üzerinde “Claude Monet” yazan telefon kılıfımı hiç sorgulamamıştım; hatta ismin tınısından dolayı bir kadın ismi olabileceğini düşünmüştüm.

Geçtiğimiz cumartesi iş çıkışında bir şeyler yapmak istedim ve internette bir sergi paylaşımı gördüm; hemen bilet aldım. Kendimi Cermodern’de Monet -evet o Monet bu Monet’miş- ve Cézanne’a adına açılan bir dijital serginin ortasında buldum. Bu tesadüf bana sizinle tekrar buluşmak için bir sebep verdi.

Claude Monet ve Paul Cézanne aynı doğaya bakıyordu. Ama gördükleri şey aynı değildi. Monet için dünya sürekli değişen bir ışık oyunuydu. Cézanne için ise her şeyin altında değişmeyen bir yapı, bir iskelet vardı.

Biri anı yakalamaya çalışıyordu, diğeri gerçeği kurmaya. İsterseniz sergi hakkında düşüncelerime geçmeden önce bu iki sanatçıyı bir tanıyalım…

Işık Avcısı Claude Monet

1840 yılında doğan Monet, akademik sanat kalıplarını erken yaşta reddeder. Paris’te aldığı eğitim onu bir sisteme bağlamak yerine, sistemden uzaklaştırır. “Çocukluğumda bile hiçbir kurala boyun eğmedim.” diyerek sanatında da kendini bağımsız kılmak istemiştir. Çünkü Monet’nin ilgisi nesnelerin kendisi değil, onların ışıkla olan ilişkisine yöneliktir. Bu yüzden arkadaşlarıyla birlikte açık havada resim yapmaya başlar.

Giverny’ye yerleştiğinde kurduğu bahçe, artık bir yaşam alanı değil, bir sanat laboratuvarına dönüşür. Nilüferler, su yüzeyleri, Japon köprüsü… Monet doğayı izlemiyor, onu sahneye dönüştürüyordu.

“En plein air” yani dış mekânda resim yapma fikri, onun için teknik bir tercih değil, bir zorunluluktur: ışık içeride değil, dışarıdadır ve sürekli değişir. Kendisi ışığa ve renklere öylesine takıntılıdır ki gördüğü şeyi aynen resmetme isteği uykularını kaçırır.

• “Sadece gördüklerimi çizebilirim.”
• “Bir şeyi görebilir ve anlayabilirseniz, onu yapabilirsiniz…”
• “Bir kimse, resmini çizmeden önce kafasında canlandırmazsa ve yönteminden ve kompozisyonundan emin olmazsa, sanatçı sayılmaz.” derken bir yandan bu takıntısını

• “Resimlerimle işim asla bitmez; ne kadar ilerlersem, imkansızı o kadar çok ararım ve kendimi o kadar güçsüz hissederim.”
• “Benden başka kimse, beni tatmin etmeyen ve çok az kişiyi memnun eden resimleri bitirmek için çektiğim kaygıyı ve kendime verdiğim zahmeti bilemez.”
• “Çok bunalmış durumdayım ve resim yapmaktan derin bir tiksinti duyuyorum. Gerçekten de sürekli bir işkence…”
• “Renk, gün boyu süren takıntım, neşem ve azabımdır.” sözleriyle de neredeyse fiziksel olarak duyduğu bu acıyla birlikte dile getirmiştir. Eminim o zamanlar video teknolojisi olsaydı Monet’nin anı yakalama arzusu ancak o zaman huzura kavuşurdu.

Ama bence Monet’in hikâyesinin en üzücü kısmı ilerleyen yaşlarıdır.

70’li yaşlarında gelişen katarakt hastalığı, Monet’nin dünyasını fiziksel olarak değiştirir. Renk algısı bozulur, özellikle mavi ve yeşiller silikleşir. Bu durum resimlerine doğrudan yansır: daha kalın fırça darbeleri, daha yoğun kırmızılar ve giderek soyuta yaklaşan kompozisyonlar… Sergide bu dönüşümü görmek beni hüzünlendirmişti. Bu bir stil değişimini değil, bir algının çözülüşünü izlemek gibiydi.

Doğa Şekilcisi Paul Cézanne

Paul Cézanne, Aix-en-Provence’da doğar. Babasının isteğiyle hukuk eğitimi alır ama kısa sürede sanata yönelir. Paris’e gidişi onun için bir yükseliş değil, bir dışlanma sürecidir. Eserleri uzun süre Salon sergilerinde kabul edilmez. Eleştirmenler onu “bitmemiş”, “ham” ve “garip” bulur. Bu reddedilme, Cézanne’ı merkezin dışına iter. Aix-en-Provence’a döner ve neredeyse inzivaya çekilmiş bir şekilde üretmeye devam eder.

En önemli bağı Émile Zola ile olan dostluğudur. Ancak bu ilişki zamanla kopma noktasına gelir ve Cézanne’ın yalnızlığı daha da derinleşir. Ama bu yalnızlık üretimi durdurmaz; tersine yoğunlaştırır. Cézanne artık kimseyi ikna etmeye çalışmaz. O, görmenin kendisini yeniden kurmaya çalışır.

Mont Sainte-Victoire dağını defalarca resmetmesi bu yüzden önemlidir. Farklı ışıklar, farklı açılar… Ama aslında tek bir hedef vardır: doğanın değişmeyen yapısını yakalamak. Bir süre Monet gibi empresyonizm etkisinde ilerlemiştir.

• “Doğadan resim yapmak, nesneyi kopyalamak değil; kişinin kendi duyumlarını gerçekleştirmektir.”
• “Duygulara dayanmayan sanat, sanat değildir.”
• “Bir İzlenimci için doğadan resim yapmak, konuyu resmetmek değil, duyumları gerçekleştirmektir.” gibi duygulara ve gördüklerini yorumlamayı öne çıkarsa da sonradan kübizme kayarak

• “Sanatı değerlendirirken, resmimi alıp ağaç ya da çiçek gibi Tanrı’nın yarattığı bir nesnenin yanına koyarım. Eğer uyumsuzluk varsa, o sanat değildir.”
• “Sanat, doğayla paralel bir uyumdur.”
• “Daha mantıklı olmalı ve yaşımda yanılsamalara pek yer olmadığını ve bunların beni her zaman mahvedeceğini anlamalıyım.”
• “Bir elmayla Paris’i şaşırtacağım.”
• “Ressamda iki şey vardır: göz ve zihin; ikisi de birbirini desteklemelidir.” gibi rasyonel düşüncelerle ilerlemiştir.

Hatta ressam Emile Bernard’a yazdığı mektupta “Tabiatı bir küre, bir koni bir de silindir olarak kabul etmeli ve bunların topunu birden öyle bir perspektife sokmalı ki, her şeklin her yüzü belirli bir noktada birleşsin” demiştir.

Sergi sırasında arkamda duran bir kızın “Cézanne çok sıkıcı ya, hep elma armut çizmiş.” dediğini duymuştum. Ama aslında Picasso’nun Cézanne için söylediği “Benim tek ve biricik ustam… Cézanne sanki hepimizin babası gibiydi.” sözü aslında onun sanat tarihindeki yerini tek cümlede özetliyor. Çünkü Cézanne yalnızca kendi döneminin bir ressamı değildi; modern sanatın düşünme biçimini değiştiren kişiydi. Ondan önce ressamlar çoğunlukla dünyayı olduğu gibi resmetmeye çalışırken, Cézanne görünen şeyin ardındaki yapıyı anlamaya çalışıyordu.

Bir dağı, masayı ya da elmayı sadece görüntü olarak değil; hacmi, dengesi ve geometrisiyle ele alıyordu. Bu yaklaşım daha sonra Picasso ve Braque’ın geliştireceği Kübizm akımının temelini oluşturdu. İlk bakışta sadece elma gibi görünen “sıkıcı” şeylerin aslında bütün modern sanatın başlangıç noktalarından biri olması da çoğu ressamın Cézanne’ye hayran olmasının sebebini açıkça gösteriyor.

Sergide Sizi Neler Bekliyor?

İlk önce katılımcılarla ortak bir alanda bekliyorsunuz. Ardından orada görevli bir sanat tarihçisi size iki sanatçı hakkında kısaca bilgi veriyor. (Telefonumun arkasında ismini taşıdığım için hayranı gibi göründüğüm Monet’yi aslında burada tanıdım :D) Sonrasında serginin olduğu alana yönlendiriliyorsunuz.

Açıkçası ben sadece tabloların olduğu normal bir gösterim beklemiştim ama klasik sergilerden farklı bir deneyimdi. Üç tarafı dev ekranlarla çevrili, bir yüzü aynayla kaplı o karanlık odada zamanla mekân hissi kaybolmaya başlıyordu. Duvarlar hareket ediyor, görüntüler birbirinin içine giriyor, müzikle birlikte tüm alan yaşayan bir kompozisyona dönüşüyordu. Bir noktadan sonra sadece tabloları izlemiyordunuz; sanki sanatçıların dünyayı algılama biçimlerinin içinde dolaşıyordunuz.

Monet’nin su yüzeyleri, bahçeleri ve ışığın sürekli değişen titreşimleri ekrana yayılırken, bir anda Cézanne’ın keskin formları ve natürmortları bu akışın içine dahil oluyordu. Monet’nin yumuşak, geçici ve neredeyse eriyen dünyasıyla Cézanne’ın daha yapısal, geometrik ve kontrollü bakışı aynı yüzeyde karşı karşıya geliyordu. Serginin en etkileyici tarafı da buydu: iki ressamı yalnızca yan yana getirmesi değil, iki farklı düşünme biçimini görünür hale getirmesiydi.

Bu karşıtlık, onların sanata bakışını özetleyen iki cümlede çok net hissediliyordu. Claude Monet için “Işık resmin ana karakteridir.” düşüncesi merkezdedir. Çünkü onun sanatında hiçbir şey sabit kalmaz; ışık değiştikçe dünya da değişir.

Bu yüzden Monet’nin tablolarına baktığınızda kesin çizgilerden çok anlık hisler görürsünüz. Paul Cézanne ise buna neredeyse karşılık verir gibi “Işık yoktur, sadece renk vardır.” der. O, geçici anların peşinden gitmek yerine doğanın altında yatan yapıyı ve düzeni anlamaya çalışır. Bir ağacı, dağı ya da elmayı sadece görünen haliyle değil; hacmi, dengesi ve geometrisiyle ele alır.

Sergiden çıktığımda aklımda en çok kalan şey ise buydu: Monet ve Cézanne aslında aynı dünyaya bakıyor ama aynı dünyayı görmüyordu. Gerçek dediğimiz şey belki de tek bir tanıma sahip değil. Belki de sanatın en güzel tarafı, bize yalnızca bakmayı değil, farklı görme biçimlerinin mümkün olduğunu da hatırlatmasıdır.

Eğer siz de benzer manzaralara bakan iki zihnin nasıl bambaşka gerçeklikler kurduğunu deneyimlemek isterseniz bu dijital sergi, 31 Mayıs’a kadar Cermodern’de ziyaretçilerini bekliyor. (Bayramdan dolayı seanslarda bir değişiklik olabilir) Detaylara buradan ulaşabilirsiniz. Dönüşte hangisinden daha çok etkilendiğinizi bana yazabilirsiniz: Monet’nin ışığından mı, Cézanne’ın çizgilerinden mi?